Η γιορτή του Αγίου Τρύφωνα

Άγιος Τρύφωνας Βίκου

  Την 1^η Φεβρουαρίου η εκκλησία μας γιορτάζει την μνήμη του Αγίου Τρύφωνα.

Ο Άγιος, που η καταγωγή του ήταν από την Φρυγία (περιοχή της σημερινής βορειοκεντρικής Τουρκίας), έζησε και μαρτύρησε το 3^ο αιώνα μετά Χριστό.

  Αν και δεν αναφέρεται πουθενά κάποια ιδιαίτερη σχέση του Αγίου με το αμπέλι, η καταγωγή του από μια παραδοσιακά πλούσια σε αμπέλια περιοχή της τότε Βυζαντινής αυτοκρατορίας αλλά και το ότι η γιορτή του συμπίπτει ημερολογιακά με την περίοδο του κλαδέματος των αμπελιών, πιθανολογείται ότι ήταν οι λόγοι που καθιερώθηκε ως ο προστάτης των αμπελουργών και μάλιστα σε πολλές εικόνες τον βλέπουμε να κρατάει και κλαδευτήρι.

  Από πολύ παλιά και ιδιαίτερα στις αγροτικές κοινωνίες, η λατρεία του Αγίου ήταν διαδεδομένη. Οι άνθρωποι πίστευαν στις θαυματουργικές ικανότητες του  και την ημέρα της γιορτής του επικαλούταν την βοήθεια του. Έτσι σε ολόκληρη την Ελλάδα συναντούμε πλήθος λατρευτικών στοιχείων, που πολλά από αυτά μοιάζουν να είναι κατάλοιπα παγανιστικών δοξασιών που ενσωματώθηκαν και στον Χριστιανισμό.

  Στο χωριό μας, όπου η κάθε οικογένεια είχε αμπέλια και παρήγαγε πολύ κρασί, η λατρεία του Αγίου Τρύφωνα ήταν μια ξεχωριστή γιορτή.

Το πρωί αμέσως μετά την θεία λειτουργία οι Ντομπρινοβίτες έπαιρναν αγιασμό από τον ιερέα του χωριού μας και ξεκινούσαν για τα αμπέλια τους, παίρνοντας μαζί και μια κουλούρα που η νοικοκυρά του κάθε σπιτιού φρόντιζε να φταίξει ειδικά για την μέρα αυτή.

Ο προορισμός τους ήταν κυρίως οι περιοχές «Λυκουρόσιου», «Σουχώρα», «Κστάνιου», Κιμπουρί», «Σκιδάρι», «Μπόγκοβο», «Λάγιτσου» όπου και βρισκόταν οι περισσότεροι αμπελώνες του χωριού μας.

Ο κάθε αμπελουργός πρώτα απ΄ όλα  ράντιζε με τον αγιασμό τα αμπέλια του ενώ στη συνέχεια έπαιρνε την κουλούρα και την κυλούσε κατά μήκος των αμπελιών του, τραγουδώντας:

« Τρύφωνα πολύκαρπε,

έλα εδώ στο αμπέλι,

κάθε κόμπος και τσαμπί,

κάθε κλίμα και καλάθι »

Έτσι πίστευαν ότι με την βοήθεια του Αγίου τα αμπέλια θα προστατεύονταν από τις τυχόν αντίξοες καιρικές συνθήκες και τις αρρώστιες που τα απειλούσαν και η νέα χρονιά παραγωγικά θα αποδεικνυόταν ιδιαίτερα πλούσια.

ΠΗΓΗ:  iliochori.eu

Το ψήσιμο του οβελία στο Ηλιοχώρι!

Και στο Ηλιοχώρι, όπως και σε κάθε μέρος της πατρίδας μας, την Κυριακή του Πάσχα, ψήθηκε ο οβελίας. Μόνο που εκεί το κατσίκι ήταν σίγουρα ντόπιο και ψήθηκε σε παραδοσιακή ξύλινη σούβλα, όπως τον παλιό καλό καιρό, χωρίς τη βοήθεια ηλεκτρικών συσκευών. Στο γύρισμα της σούβλας βοήθησαν όλοι, μικροί και μεγάλοι κι έτσι το απόλαυσαν καλύτερα στο  πασχαλινό τραπέζι. 

Και του χρόνου με υγεία!!!

Από την τελετή της Ανάστασης στο Ηλιοχώρι!

Με σύμμαχο τον πολύ καλό καιρό, αρκετοί ήταν οι συγχωριανοί μας αλλά και οι επισκέπτες που παρακολούθησαν φέτος την τελετή της Ανάστασης στον περίβολο του Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου, κάτω από τα κλαδιά του μεγάλου πλάτανου του χωριού μας!

Εικόνες από την Μ. Παρασκευή στο Ηλιοχώρι!

Αρκετοί ήταν οι χωριανοί μας που επέλεξαν φέτος να κάνουν Πάσχα στο Ηλιοχώρι και κοντά σ' αυτούς και κάποιοι φίλοι τους. Όπως με πληροφόρησαν, την Μ. Παρασκευή όλοι πήγαν στην εκκλησία και με κατάνυξη παρακολούθησαν την ακολουθία των παθών και την περιφορά του Επιταφίου. Οι εικόνες που ακολουθούν είναι από την Μ. Παρασκευή και σε νεότερη ανάρτησή μας θα σας δώσουμε εικόνες από το Μ. Σάββατο και την Κυριακή του Πάσχα.

Η τελετή της Αγάπης . *

 Άλλο χαρακτηριστικό έθιμο του Πάσχα στο Ντομπρίνοβο είναι «το έθιμο της Αγάπης» πού γίνεται στη Δεύ­τερη Ανάσταση, το απόγευμα της Κυριακής. Στο τέλος της θρησκευτικής τελετής συνηθίζεται καθένας να χαιρετιέ­ται και να φιλιέται με τον παπά, και αμέσως να παίρνει πλάι εκεί σειρά, καρτερώντας όλους τούς άλλους συγχωρια­νούς του να περάσουν, να φιλήσουν και να φιληθούν σταυ­ρωτά στα μάγουλα με τούς συμπατριώτες τους και ν' αν­ταλλάξουν μαζί τους θερμές ευχές και αντευχές. Το ίδιο κάμνουν κ' οι γυναίκες ξεχωριστά στον γυναικωνίτη.

Το έθιμο αυτό γίνονταν αιτία να σκορπίσουν πολλά μικρά και μεγάλα σύννεφα, πού από μήνες είχαν μαζευτεί μόνιμα ανάμεσα σε διάφορα άτομα από μικροπαρεξηγήσεις στα κομματικά του χωριού. Το έθιμο, λοιπόν, της Αγάπης του Πάσχα ήταν μια θρησκευτική ευκαιρία για ν' αγαπή­σουν μεταξύ τους όλοι όσοι θα τύχει να έχουν ψυχρανθεί.

Οι μαλωμένοι έδιναν τά χέρια, ξεχνούσαν τις έχτρες της χρονιάς, κ' οι ψυχές «ξαναγκαλιάζονταν και συμπορεύ­ονταν σφιχτοδεμένες».

Το απόγευμα, μετά τη Δεύτερη Ανάσταση, γινόταν γενικός χορός με λαϊκά όργανα (κλαρίνα κ.λ.π.) στην κεν­τρική πλατεία του χωριού. Στο χορό αυτό έπαιρναν μέρος σχεδόν όλοι οι κάτοικοι. Οι μεγαλύτεροι στην ηλικία άντρες έσερναν πρώτοι το χορό κι ακολουθούσαν οι νεώτεροι. Οι γυναίκες, όσες ήσαν παντρεμένες και είχαν τούς άντρες τους στο χωριό, (ενώ εκείνες πού οι άντρες τους ήταν στα ξένα δεν έβγαιναν στο Μεσοχώρι), έπαιρναν σειρά σύμφωνα με τα χρόνια πού ήταν παντρεμένες, ασχέτως ηλικίας, και τα κορίτσια έπαιρναν σειρά σύμφωνα με τα χρόνια της ηλι­κίας τους. Εκεί ήταν εύκολο να εξακριβώσει κανείς την ηλικία κάθε κοριτσιού. Εάν ο αριθμός των χορευτών ήταν μεγάλος, τότε γίνονταν δύο χοροί, ένας των ανδρών και ένας των γυναικών.

Ήταν ένα θέαμα γραφικότατο μεγαλοπρεπές. Ό χορός συνεχίζονταν και τη νύχτα στ' αλώνια του Νίκου Θόδωρου, Γάτου κ.ά., απ' τα κορίτσια με τραγούδια, χωρίς όργανα.

* Το κείμενο είναι αναδημοσίευση από το βιβλίο του Ν. Έξαρχου με τίτλο "Το Ντομπρίνοβο" και η φωτογραφία από τη σελίδα iliochori.eu

Το Πάσχα στο Ηλιοχώρι ! *

Κυριακή του Πάσχα

Η προετοιμασία για το Πάσχα άρχιζε από το Σάββα­το του Λαζάρου. Στην μνήμη του οι γυναίκες ζύμωναν ειδικά κουλουράκια πού τα ονόμαζαν «λαζαράκια» και τα μοίραζαν στα παιδιά, τα όποια γύριζαν στο χωριό τραγου­δώντας τον «Λάζαρο».

"Όλα τα σπίτια δέχονταν με μεγάλη ευχαρίστηση τα παιδιά, γιατί το είχαν σε καλό πάντα τις άγιες μέρες να πρωτομπαίνουν παιδιά στο σπίτι και τα κερνούσαν με χρή­ματα και τούς έδιναν κουλουράκια και καρύδια. Αμέσως μετά άρχιζαν τα παινέματα, ανάλογα με την οικογένεια του νοικοκύρη, πότε για το παλληκάρι, πότε για την κοπέλα, και πότε για την ίδια την κυρά του σπιτιού ή για τον άνδρα απ' τα ξένα.

Πάσχα

Κανένας περιορισμός δεν υπήρχε επί τουρκοκρατίας για την ώρα της Αναστάσεως του Χριστού. Συνήθως γί­νονταν κατά την 5ην πρωινή. Εάν ο καιρός επέτρεπε, η Ανάσταση γίνονταν στην πλατεία, κάτωθι του μεγάλου πλατάνου όπου στήνονταν ή εξέδρα. Οι άνδρες με τα όπλα χαιρέτιζαν το «Χριστός Ανέστη» και εν συνεχεία ολόκλη­ρο το χωριό ηχούσε από τούς πυροβολισμούς.

Όταν γυρίζουν στην εκκλησία, η πόρτα είναι κλειστή. Όχι όμως και κλειδωμένη· πίσω απ' την πόρτα ήταν ο γεροντότερος από τούς επιτρόπους και παρίστανε τον Άδη, τον ακόρεστο και τον ανελέητο Άδη! Απ' έξω ο παπάς παρίστανε το Χριστό. Ο ΄Αδης δεν ήθελε με κανένα τρό­πο να δεχθεί το νέο επισκέπτη του. Προαισθανόταν ότι με την Ανάσταση του θα αναστήσει και τούς άλλους, κ' έτσι θα χάσει αυτός την κραταιά «νίκη του». Γινόταν λοιπόν τις στιγμές εκείνες ένας τυπικός διάλογος με το «Άρατε πύλας». Ο παπάς λέει και το επαναλαμβάνει τρεις φορές: «Κύριος κραταιός και δυνατός. Άρατε πύλας, επάρθητε αιώνιοι και εισελεύσεται ο βασιλεύς της δόξης.» Και ο ΄Αδης από μέσα τρεις φορές: «Τίς έστιν ούτος ό βασιλεύς της δόξης;» Και τέλος ο παπάς με δυνατή κλωτσιά άνοιγε βιαστι­κά την πόρτα και ορμούσε θριαμβευτής μέσα, λέγοντας με δυνατή φωνή:

«Ούτος έστιν ό βασιλεύς της Δόξης!»

Γενικό έθιμο είναι να φέρουν από την εκκλησία στο σπίτι τους το «άγιο φώς». Σ' όλο το διάστημα της μετα­φοράς του, σ' όλο το δρόμο ώσπου να φτάσουν στο σπίτι, φροντίζουν την λαμπάδα με πολλή στοργή και με αντίστοι­χη αγωνία μήπως και τούς σβήσει. Μπαίνοντας μέσα στο σπίτι, δεν λησμονούν με τη μουτζούρα πού βγάζει ο καπνός της αναστάσιμης λαμπάδας να φτιάξουν πάνω στ' ανώφλι της πόρτας του σπιτιού ένα σταυρό. Συνηθίζουν επίσης να ζυγώνουν την αναμμένη λαμπάδα στα ζώα του στάβλου και στα δένδρα του κήπου. Τα καρπερά δένδρα τα χαιρετούν με το χαιρετισμό: «Χριστός ανέστη, δένδρα μου!» Τ' άκαρπα, ζυγώνουν την λαμπάδα, τα φοβερίζουν ότι θα τα κάψουν ή να τα κόψουν, αν δεν κάμουν καρπό. Το ίδιο στα ζώα, ζυγώνουν κοντά την αναμμένη λαμπάδα και τα καίνε λίγο, τα «καψαλίζουν». Αυτό δίνει για το νέο χρόνο υγεία, ευτυχία, γούρι. Γούρι ακόμη θεωρούν, αν θα καψαλιστή κανείς κατά τύχη με το «άγιο φως» την ώρα της τελετής στην εκκλησία.

Μία ακόμη ιδιότυπη ντομπρινοβίτικη, καθαρά ελληνι­κή, κατηγορία πασχαλινών εθίμων ειν' αυτή με τα κουλού­ρια, τα τσουρέκια, τα κόκκινα αβγά και τις μεγάλες κουλού­ρες, αυτές πού έχουν κόκκινο αβγό πάνω στο κέντρο του σταυρού. Τα κόκκινα αβγά και τα κουλούρια είναι τα ιερότερα δώρα πού συνηθίζουν να χαρίζουν το Πάσχα ο ένας στον άλλο. Περικλείουν το συμβολικό νόημα της ευτυχίας, ακριβώς της ίδιας εκείνης πού την εκφράζουν οι λόγοι και οι ευχές, με τις όποιες συνοδεύουμε το χάρισμα τους.

Τέτοια δώρα, μαζί με την λαμπάδα του μικρού, χαρί­ζει και η νουνά ή ο νουνός στον αναδεξιμιό τους. Τέτοια δώρα με κόκκινα αβγά ανταλλάσσονται συμβολικά με τούς επισκέπτες των σπιτιών, φίλους και συγγενείς. Τέτοια βά­ζουν ακόμη και στους τάφους των νεκρών, τη Δευτέρα του Πάσχα, πλάι στον ξύλινο σταυρό τους. (Το αρνί πού θα σφαχτεί το Πάσχα, ξεχωρίζεται πριν ένα-δύο μήνες από την κάθε οικογένεια.)

*  Το κείμενο αποτελεί αναδημοσίευση από το βιβλίο του  Ν. Έξαρχου με τίτλο "Το Ντομπρίνοβο" ενώ η φωτογραφία είναι από τη σελίδα iliochori.eu

Καλή Ανάσταση!!!

Εύχομαι το Ανέσπερο φώς να φωτίζει τις ψυχές όλων μας και να φέρει στα σπίτια μας υγεία, αγάπη, χαρά, δύναμη και ευτυχία.Χρόνια Πολλά, Καλή Ανάσταση και Καλό Πάσχα σε όλες τις φίλες αλλά και τους φίλους της σελίδας και ιδαίτερα στους απανταχού Ντομπρινοβίτες!!!

Μεγ. Παρασκευή στο Ηλιοχώρι.

 Οι εικόνες της παρούσας ανάρτησης, τις οποίες βρήκαμε στη σελίδα iliochori.eu , είναι από την περιφορά του Επιταφίου την Μεγ. Παρασκευή του 2009 στο Ηλιοχώρι.

Η Μεγάλη Πέμπτη και ο Επιτάφιος τα παλαιότερα χρόνια στο Ηλιοχώρι. *

Μεγάλη Πέμπτη

Την ήμερα αυτή όλα τα σπίτια έβαφαν αυγά και ζύ­μωναν και τα πασχαλινά κουλούρια από καλό σταρένιο αλεύρι. Η κουλούρα ήταν ένα μικρό ψωμί, πού στη μέση τού 'βαζαν ένα κόκκινο αβγό. Αυτά τα δίναν οι γιαγιάδες στα εγγόνια τους την ήμερα του Πάσχα, κ' οι νουνές στα αναδεχτούρια τους, την ημέρα πού θα πήγαιναν στο σπίτι να πουν τα χρόνια τα πολλά και να φιλήσουν και το χέρι όλων των μεγαλυτέρων.

 

Ο Επιτάφιος

Από το πρωί, αμέσως μετά την Αποκαθήλωση, φέρ­νουν τον Επιτάφιο στη μέση της εκκλησίας και αποθέτουν μέσα εκεί το χρυσοκέντητο ύφασμα όπου παριστάνεται το σώμα του νεκρού Ιησού. Οι νέες και οι νέοι του χωρίου αρχίζουν τότε, μέσα στο κέντρο της εκκλησίας, το στόλι­σμα του Επιταφίου. Καθένας πού θα έλθει θα φέρει μπουκέτα τα τριαντάφυλλα και κάθε λογής μυριστικά. Γενικώς κυριαρχούν τα χρωματιστά λουλούδια, μικρά και μεγάλα, ιδίως άσπρα και κόκκινα. Όσην ώρα διαρκεί το στόλισμα, και ιδίως κατόπιν ως το βράδυ πού θ' αρχίσει ή Ακολου­θία, δεξιά κι αριστερά στα στασίδια των ψαλτάδων χοροί από νέους ψάλλουν στροφές από τη «Ζωή έν Τάφω» το «Άξιον έστι» και το «Αί γενεαί πάσαι». Όλη την ήμερα κόσμος πολύς έρχεται να προσκύνηση. Οι μανάδες φέρνουν τα μικρά παιδιά τους και τα οδηγούν να περάσουν μια ή τρεις φορές κάτω απ' τον Επιτάφιο, για να πάρουν έτσι κάτι πιο πολύ από τη χάρη του. Αργά το βράδυ, παλαιό­τερα μετά τα μεσάνυχτα, παπάς, ψάλτες και όλος ό κόσμος παίρνουν τον Επιτάφιο και κάνουν τη λιτανεία περιφέρον­τας τον γύρω απ' τό νεκροταφείο.   "Έβγαιναν από την πίσω πόρτα της εκκλησίας στην οικία Ράικου κι από ‘κει ακολουθούσαν το δρόμο από τα σπίτια Καφέτσιου, Πηλικούδα, Νίκου Θόδωρου και γύριζαν στο Μεσοχώρι. Απ' τις μεγάλες λαμπάδες πού κρατάει ό κόσμος, είσαι βέβαιος ότι πρόκειται για ευλαβική κηδεία. Στα παράθυρα και τα μπαλ­κόνια των σπιτιών, πού είναι ολόγυρα απ' την εκκλησιά, σειρά τ' αναμμένα κεριά και τα λιβανιστήρια.

Μπροστά στις αυλόπορτες, οι νοικοκυρές έχουν από νωρίς κάμει θράκα, και την ώρα πού θα περάσει ο Επιτά­φιος ρίχνουν χούφτες επάνω το μοσχολίβανο και μοσχοβο­λάει ο τόπος.

"Όταν γυρνούν πίσω στην εκκλησία, γίνεται για τούς μεγάλους ότι έγινε την ήμερα για τα μικρά παιδιά. Μπρο­στά, δηλαδή, στην πόρτα της εκκλησίας, όσοι κρατούν τον Επιτάφιο, μαζί με τον ιερέα, τον σηκώνουν ψηλά, και όλος ό κόσμος τότε περνάει από κάτω και μπαίνει μέσα.

* Το κείμενο αποτελεί αναδημοσίευση από το βιβλίο του Ν. Έξαρχου με τίτλο "Το Ντομπρίνοβο" ενώ οι φωτογραφίες είναι από τη σελίδα iliochori.eu

ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΣΤΟΥΣ ΒΛΑΧΟΥΣ

Προφορά γραμμάτων : ə =  αγγλικό άφωνο φωνήεν, Ѕ = παχύ σίγμα
(Εκτός από αυτά τα σύμβολα, προτιμούμε το ελληνικό αλφάβητο για τα βλάχικα, απλά, γιατί απευθυνόμαστε σε Βλαχόφωνους  Έλληνες).

    Κατά τις 3 πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας οι γυναίκες έπλεναν τα ρούχα και ετοίμαζαν το σπίτι. Τη μεγάλη Τετάρτη έπιαναν  το ζυμάρι (ακəτσέ αλάτρλου τρι τούτου άνλου) για όλη τη χρονιά και παράλληλα, το βράδυ ετοίμαζαν τη μπογιά για τα αβγά.  Τη μεγάλη Πέμπτη, τα χαράματα - πριν σκάσει η αυγή για να μη σκάσουν τα αβγά - έβαφαν τα κόκκινα αβγά. Ένα αβγό το έβαφαν, την Τετάρτη το βράδυ, πρώτο και μόνο του για το εικόνισμα του σπιτιού και το κρατούσαν ως το άλλο Πάσχα. Με αυτό το κόκκινο αβγό σταύρωναν, το πρωί της Πέμπτης, το πρόσωπο όλων των μελών της οικογένειας, κυρίως των παιδιών, με ποικίλες ευχές:  όου αρόЅου, φάτσα αρόЅα = κόκκινο αβγό, κόκκινο πρόσωπο, ή  κα όου αρόЅου Ѕι κα  κιάτρə σəνəτόσου = σαν αβγό κόκκινο και σαν πέτρα γερός, ή  γκίνι βινίЅ όου αρόЅου, σəνəτόσου κα κιάτρə μι αφλάЅ, σəνόσου κα κιάτρə σμι αλάЅ = καλώς ήρθες κόκκινο αβγό, γερό σαν πέτρα με βρήκες, γερό σαν πέτρα να με αφήσεις.
    Την ίδια μέρα, πριν φέξει, κρεμούσαν έξω από το παράθυρο, μια βελέντζα κόκκινη σαν το αίμα του Χριστού που θυσιάστηκε για τους ανθρώπους, και ταυτόχρονα ετοίμαζαν τα επτάζυμα (πəνι κου  Ѕιάπτι αλάτουρι) και τα τσουρέκια.
   Τη Μεγάλη Παρασκευή, το απόγευμα πήγαιναν στο νεκροταφείο και άναβαν κερί στους δικούς τους για συγχώρεση, ενώ το Μεγάλο Σάββατο το πρωί οι άντρες έσφαζαν τα αρνιά, οι κτηνοτροφικές οικογένειες μοίραζαν γάλα στους συγγενείς και στους φίλους, και οι γυναίκες ετοίμαζαν τη μαγειρίτσα και τα λιανώματα.

   Το Πάσχα, οι Βλάχοι δεν έβαζαν το αρνί στη σούβλα αλλά στο ταψί μαζί με τα λιανώματα, και αυτό γιατί, καθώς έσφαζαν τα αρνιά, άρχιζε το άρμεγμα των προβάτων, και οι άντρες ήταν απασχολημένοι. Αρνιά σούβλιζαν στις καλοκαιριάτικες γιορτές. Εννοείται βέβαια ότι οι γυναίκες συμμετείχαν σε όλες τις εκκλησιαστικές ακολουθίες και τα εκκλησιαστικά δρώμενα (στόλισμα επιτάφιου) των ημερών. Το βράδυ της Ανάστασης όλη η οικογένεια μετείχε στην ακολουθία της Ανάστασης και τσούγκριζαν τα κόκκινα αβγά με ανάλογες ευχές.
   Την πρώτη Παρασκευή μετά το Πάσχα, της Ζωοδόχου Πηγής, οι Βλάχοι της Βέροιας πήγαιναν οικογενειακά στο Ντοβρά, στο μοναστήρι της Καλής Παναγιάς, άναβαν τα κεριά της Ανάστασης και διασκέδαζαν όλη την ημέρα.
   Σε ορισμένα βλαχοχώρια υπήρχε το έθιμο: Λούνα  αλ ΠάЅτι = η Σελήνη του Πάσχα. Στο πρώτο γεμάτο φεγγάρι μετά το Πάσχα, όλη η οικογένεια έβγαινε έξω για να παρακαλέσει τη σελήνη για το καλό του σπιτιού. Η μητέρα, με ένα ψωμί στο χέρι, με ένα ποτήρι αμίλητο νερό, ένα ποτήρι κρασί και με τόσα κουτάλια όσα και τα μέλη της οικογένειας παρακαλούσε τη σελήνη: Γκίνι βίνις λούνα αλ ΠαЅτι, ιό τίνι Ѕι τίνι  κα μίνι, μπάρμπα ατά  πəν ντι κέπτου, μπάρμπα  αμιά πəνə ντι μπάντι, κəτə αρίνα άρι μπάντι, τούτι παράτσ του πούνγκə αλι τάτι  = Καλώς ήρθες φεγγάρι του Πάσχα, εγώ σαν και σένα και συ σαν εμένα, τα γένια τα δικά σου ως το στήθος, τα δικά μου ως το χώμα, όση η άμμος καταγής τόσα τα χρήματα στο κιμέρι του πατέρα.
   Να σημειωθεί ότι όταν το Πάσχα έπεφτε αργά, οι Βλάχοι νομαδοκτηνοτρόφοι ετοιμάζονταν για να ανεβούν στα ψηλά θερινά βοσκοτόπια τους, και ιδίως οι Βλάχοι της Θεσσαλίας έπρεπε απαραίτητα στα τέλη του Μάη να είναι στα Γρεβενά στο πανηγύρι του Αγίου Αχιλλείου, από τη μια για να πουλήσουν υφαντά που κατασκεύαζαν οι γυναίκες το χειμώνα και από την άλλη να εφοδιαστούν με τα απαραίτητα για τη θερινή διαμονή τους στα βουνά. Εξάλλου, η θερινή περίοδος λογίζονταν από τον Αγιογιώργη ως τον Αγιοδημήτρη. Γι' αυτό συνέβαινε πολλές φορές οι Βλάχοι νομαδοκτηνοτρόφοι να περνούν το Πάσχα στο δρόμο.
  Στη Βλαχοκλεισούρα, την ημέρα του Πάσχα, κατά τη δεύτερη Ανάσταση, όταν ο παπάς διάβαζε το ευαγγέλιο σε διάφορες γλώσσες, οι κτηνοτρόφοι κτυπούσαν τα κουδούνια, για να μεταφέρουν το μήνυμα στον κόσμο αλλά και παράλληλα για το καλό των κοπαδιών. Η ημέρα του Πάσχα ήταν ημέρα χαράς και διασκέδασης όπου   στήνονταν μεγάλοι χοροί και γίνονταν επισκέψεις.
   Ένα από τα σπάνια λατρευτικά δρώμενα, που τελούνταν κατά την περίοδο του Πάσχα, είναι και οι κούνιες που συνηθίζονταν στα βλαχοχώρια της Δυτικής Μακεδονίας (Κλεισούρα, Βλάστη, Νυμφαίο), αλλά και σε χωριά του Πόντου, της Ανατολικής Θράκης καθώς και της υπόλοιπης Ελλάδας.
  Το δρώμενο αυτό έχει άμεση σχέση με την «αιώρα» των Αθηναίων παρθένων κατά τη διάρκεια της εορτής των Ανθεστηρίων και θεωρείται κατάλοιπό τους . Στην αρχαιότητα μάλιστα η αιώρηση είχε καθαρτική λειτουργία που επιτυγχανόταν μέσω του αέρα. Το έθιμο μάλιστα της αιώρησης συνδεόταν με ένα μύθο που σχετιζόταν με το Διόνυσο και έναν ήρωα τον Ικάριο καταγόμενο από το Δήμο της Αττικής Ικαρία (Διόνυσος).
   Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα απλό παιχνίδι ή ψυχαγωγία των χωρικών, αλλά για μια συνήθεια όχι σπάνια σε πολλές αγροτικές εορτές, που είχε αρχικά μαγικό μάλλον χαρακτήρα και αποσκοπούσε στην επίτευξη ευφορίας των καρπών και γονιμότητας των γυναικών. Οι κούνιες συνηθίζονταν την Κυριακή του Πάσχα και τη Δευτέρα της Διακαινησίμου, την Κυριακή του Θωμά, ανήμερα της εορτής του Αγίου Γεωργίου και στην εορτή του Αγίου Μάρκου .
   Το δρώμενο που είχε στην αρχή μαγικό και ευχετικό χαρακτήρα, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με την ανάγκη των ανθρώπων για γονιμότητα της γης και για προσωπική ευτυχία και ευμάρεια. Αυτό καταδεικνύεται από την εαρινή περίοδο τέλεσης του δρωμένου, αλλά και από την χρήση αντικειμένων όπως τα λουλούδια, το αυγό και την μικρή πέτρα. Ο μαγικός και ευχετικός χαρακτήρας του δρωμένου επιβεβαιώνεται και από τα τραγούδια που το συνόδευαν και είχαν συγκεκριμένο περιεχόμενο, ανάλογο πάντα με το πρόσωπο που αιωρείτο και τις κρυφές του επιθυμίες. Για την νέα ανύπαντρη κοπέλα και τον ελεύθερο νέο η ευχή μέσω του τραγουδιού ήταν να καλοπαντρευτούν, ενώ για τις νιόπαντρες να γυρίσει σύντομα ο καλός τους από τα ξένα .
  Ο αρχικός όμως μαγικός χαρακτήρας αντικαταστάθηκε σταδιακά από την ανάγκη των ανθρώπων για κοινωνικότητα, αλλά και επίδειξη και το δρώμενο μετατράπηκε σε πανηγύρι, το οποίο συνόδευαν παραδοσιακά όργανα και χοροί.

(Πηγές; Ιστοσελίδα Λ.Σ Βλάχων Βέροιας - Ιστοσελίδα Vlahoi.net -
Οι κούνιες στο πασχαλινό πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου στα βλαχοχώρια της Δυτικής Μακεδονίας-Ανακοίνωση Αργυρόπουλου Παναγιώτη Φιλόλογου – Ερευνητή)

                                                                                              Τσιαμήτρος Γιάννης

                                                   εκπ/κός-χοροδιδάσκαλος

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ:  vlahofonoi.blogspot.com

Οι φετινές απόκριες στο Ηλιοχώρι.

Την Κυριακή της αποκριάς, στο Ηλιοχώρι, από τους λιγοστούς κατοίκους που έχουν μείνει πλέον στο χωριό, αναβίωσε το παλιό έθιμο της «τζαμάλας». 

  Παρά το τσουχτερό κρύο, βρέθηκαν  οι περισσότεροι στην πλατεία του χωριού, άναψαν τη «τζαμάλα» και διασκέδασαν με μεζεδάκια και καλό κρασί στο καφενείο της Έφης Παπανικολάου. Λίγοι βέβαια οι παρευρισκόμενοι αλλά υπήρχε καλή διάθεση και πέρασαν όμορφα. Ας ευχηθούμε του χρόνου να είναι περισσότεροι και να περάσουν ακόμη καλύτερα. Όπως με πληροφόρησαν, την Καθαρά Δευτέρα έγινε και προσπάθεια για να πετάξουν τον αετό αλλά, η προσπάθειά τους αυτή, δεν στέφθηκε με επιτυχία. Δεν πειράζει. Του χρόνου θα πετάξει και ο αετός.  

Οι φωτογραφίες που ακολουθουν είναι από την όμορφη παρέα του χωριού μας. 

Οι Απόκριες

Στην ποιητική συλλογή του Μενέλαου Στ. Κικόπουλου με τον τίτλο "Της πέτρας ανθοί" διάβασα ένα πολύ ωραίο ποίημα με τον τίτλο "Οι απόκριες".

 Ο ποιητής, μέσα από τους στίχους του, περιγράφει τα έθιμα της αποκριάς στο χωριό του, τον Ελαφότοπο Ζαγορίου,  έθιμα τα οποία ήταν λίγο πολύ ίδια σε όλα τα Ζαγοροχώρια. 

Ας διαβάσουμε λοιπόν το συγκεκριμένο ποίημα κι ας ζήσουμε κι εμείς νοερά τις απόκριες των παλαιότερων χρόνων στον Ελαφότοπο :  

Οι Απόκριες

«Άϊστε παιδιά για ξύλα

κοπέλες για μανούσια

γερόντοι για παλούκια

γριές για παλιοσκούτια».

Αποκριάς η Κυριακή στο ακριβό χωριό μας

ευωδιάζει η γάστρα μας εκεί στο μαγειριό μας,

ροδίζει η κρεατόπιτα, που 'πλασε η κυρά μας,

τα νόστιμα της τα φελιά στο γεύμα η χαρά μας.

Το δειλινό θενά ' βγούνε στις στράτες, τα σοκάκια

οι προσωπίδες πρόσχαρες, με γάνες για μουστάκια,

θα πάρουν σβάρνα το χωριό, θα μπουν σ' όλα τα σπίτια, 

ντυμένες παρδαλά σκουτιά, κορδέλες και σιρίτια.

Θα κεραστούν γλυκά, ποτά, θα πιουν, θα γλυκαθούνε,

θα τραγουδήσουν, θα χαρούν και θα μερακλωθούνε.

Το γλέντι τους και ο χορός στις σάλες, τους οντάδες

 ως πέρα απ' τα μεσάνυχτα αχούν στους μαχαλάδες.

Την Κυριακή της Τυρινής τυρόπιτα στο σφρα μας,

με τον καλό το λόγο μας, της νύχτας της η στια μας,

το χάψαρο με τα αυγά χαρά για τα παιδιά μας

κι αγάπης τα τραπέζια μας με τ' ακριβά φαγιά μας.

Στα δείπνα της αγάπης τους οι χωριανοί καλούσαν

τους συγγενείς, τους φίλους τους, τους γείτονες ακόμα

 κι ως έτρωγαν κι ως έπιναν τις έχθρες τους ξεχνούσαν

κι αγαπημένοι πρόσμεναν της Πασχαλιάς το γιόμα.

Στο μεσοχώρι απόμερα ανάβει η φωτιά μας,

που μάζεψαν τα ξύλα της οι νιοι και τα παιδιά μας' 

τριγύρω στην τρανή πυρά χορεύουν, τραγουδάνε

οι προσωπίδες και οι νιες κι οι νιοι που τουφεκάνε.

Της εορτής κορύφωμα οι ευτράπελες καντάδες,

οι τσουχτερές οι σάτιρες κι οι τολμηρές αφ' σκιές μας, 

που πίσω από τη μάσκα τους τολμούσαν μασκαράδες, 

να βγάλουνε στη φόρα μας, να τις χαρούν κυρές μας.

Έθιμα αποκριάς στον Ανθρακίτη Ζαγορίου.

 (Αναδημοσίευση από το βιβλίο της Πετρούλας Βαζιάκα με τίτλο "Ο Ανθρακίτης Ζαγορίου και το Δημοτικό τραγούδι") 

Οι Απόκριες εντάσσονται από το Δ. Λουκάτο στην ειδική εθιμική λατρεία και  συγκεκριμένα στα περιοδικά λατρευτικά έθιμα. Είναι, επομένως, οι Απόκριες εξωεκκλησιαστικά, ειδωλολατρικά έθιμα. 

Ωστόσο, οι μεταμφιέσεις, οι χοροί και η διασκέδαση είναι προέκταση των γιορτών της Πρωτοχρονιάς, όπως τις γιόρταζαν οι Ρωμαίοι και οι Βυζαντινοί.

Η αρχή της Απόκριας συμπίπτει με την αρχή του Τριωδίου. Λέγοντας "το Τριώδι" ο λαός εννοεί την έναρξη της Απόκρεω Σαρακοστιανής περιόδου. Η εκκλησία, λοιπόν, το έθιμο του καρναβαλιού το ονόμασε "Απόκρεω" κι επέτρεψε στο έθιμο αυτό ελευθεριότητες, που θα τις ακολουθήσει η εγκράτεια της Σαρακοστής. Άλλωστε "Αποκριά" σημαίνει στην κυριολεξία το σταμάτημα της κρεοφαγίας (όπως και το λατινικό Καρναβάλι carnem levare ή carnis levanem).

Κύρια στοιχεία της Απόκριας είναι οι μεταμφιέσεις, τα φαγοπότια, οι φωτιές, η θύμηση των νεκρών, οι τολμηρές έως έξαλλες εκδηλώσεις των ανθρώπων σε συνδυασμό με το κωμικό στοιχείο καθώς και σι χοροί και τα τολμηρά και γεμάτα βωμολοχία τραγούδια. Σκοπός της κοσμικής Απόκριας, μέσα από τις δραστηριότητες αυτές και τις εκδηλώσεις των ανθρώπων, είναι η μαγική υποβοήθηση της γης ώστε να βλαστήσει, η μετάβαση από το Χειμώνα και το σκοτάδι στην Άνοιξη και το φως καθώς και η ψυχαγωγία των ανθρώπων μέσα από ένα θαυμάσιο ξέσπασμα και ξεκούρασμα στο χώρο και το χρόνο. Συγκεκριμένα, οι μεταμφιέσεις έχουν σκοπό τη βλάστηση και την καρποφορία, όπως άλλωστε συνέβαινε και με τις αρχαίες Διονυσιακές γιορτές. Τα τραγούδια και οι χοροί με τα χτυπήματα των ποδιών στη γη και τις κινήσεις ασκούν μια μαγεία ομοιοπαθητική και στοχεύουν στην ευφορία της γης. Τα φαγοπότια είναι κι αυτά ομοιοπαθητικές προσπάθειες για την καρποφορία της γης. Οι φωτιές που ανάβονται έχουν καθαρτήριο και μεταβατικό χαρακτήρα από τη χειμωνιάτικη περίοδο στην ανοιξιάτικη. Τέλος, η θύμηση των νεκρών μέσα από τα Ψυχοσάββατα έχουν ως στόχο να εξευμενίσουν τους νεκρούς ώστε να επιτρέψουν το ξεφάντωμα των ζωντανών και να δώσουν καρπό στη γη. Τα Ψυχοσάββατα, λοιπόν, που έχουν ορισθεί στις τρεις πρώτες εβδομάδες του Τριωδίου είναι μνημόσυνα που κάνουν οι ζωντανοί για να μνημονεύσουν προσφιλή τεθνεώτα πρόσωπα. Στα πλαίσια της Απόκριας «τα Ψυχοσάββατα ήταν μια παράλληλη μεταφυσική (και ποιητική) υπόκρουση μνήμης, που έκανε να ηρεμήσουν οι ψυχές (πεθαμένων και ζωντανών), δίνοντας (μαζί με τα προσφερόμενα κόλλυβα) μια έμμεση εντολή στη Φύση να ξανακαρπίσει και να μη στερήσει από τους ανθρώπους τα αγαθά της».

Στον Ανθρακίτη, μόλις άνοιγε το Τριώδιο και ιδιαίτερα κατά τις δύο τελευταίες εβδομάδες (οι εβδομάδες της Αποκριάς είναι τρεις) η ζωή των ανθρώπων άλλαζε εφόσον οι ψυχές τους θερμαίνονταν στην αναμονή της αναβίωσης όλων των εθίμων που γνώριζαν καλά και βιαζόταν να τα ξαναζήσουν και τούτο το χρόνο. Άλλωστε, είναι γνωστό σε όλους εμάς τους νεότερους ότι η διασκέδαση εκείνα τα χρόνια ήταν λιγοστή πλην όμως  ουσιαστική και οι απλοί άνθρωποι της υπαίθρου τη βίωναν και την κρατούσαν ζεστή μέχρι την επόμενη φορά που θα γινόταν ένα πανηγύρι, ένας γάμος, ένα γλέντι για να ξεφαντώσουν και πάλι.

Την εβδομάδα της Κρεατινής, λοιπόν, άρχιζε σιγά σιγά η γιορτή των Αποκριών. Αγόρια και κορίτσια νεαρής ηλικίας ντύνονταν μασκαράδες και γύριζαν τα συγγενικά και φιλικά σπίτια. Αυτό γινόταν κάθε βράδυ και οι νοικοκυραίοι που άκουγαν το χτύπημα στην πόρτα τους άλλο που δεν ήθελαν να δεχτούν τους μασκαράδες και να ακούσουν τα πειράγματα τους. Το κέρασμα από την οικοδέσποινα ήταν απαραίτητο και γινόταν με φανερή ευχαρίστηση. Γι' αυτό λοιπόν, πρόσφερε όσα καλούδια είχε το σπίτι όπως μήλα, καρύδια, λεφτόκαρα, σύκα καθώς και ντόπιο κρασί από τα αμπέλια τους. Κι όταν η επήρεια του Βάκχου έφερνε το κέφι, άρχιζαν να τραγουδούν, να παίζουν και να χορεύουν με πολλά χωρατά και πειράγματα που προξενούσαν ξεκαρδιστικά γέλια. Άλλωστε οι Απόκριες είναι βέβαιο ότι είχαν μεγάλη σχέση με τις αρχαίες γιορτές του Διονύσου.

Όσον αφορά το φαγητό, αυτό ήταν πλουσιότερο αυτές τις ημέρες. Την Τσικνοπέμπτη πλούσιοι και φτωχοί "τσίκνωναν" τα φαγητά τους, όπως το καλούσε η μέρα. Η σημασία της Τσικνοπέμπτης, εκτός από γαστρονομική κι εναρκτική, είναι και υπαρξιακή για την κάθε οικογένεια στα πλαίσια της όλης κοινότητας. Αυτό σημαίνει ότι ασχέτως από την οικονομική της κατάσταση, η κάθε οικογένεια έπρεπε να δώσει ένα "παρών" λειτουργίας και ζωής τόσο στην κοινότητα όσο και στα υποτιθέμενα κακά πνεύματα που υπήρχε η πιθανότητα να επιβουλεύονται την κοινότητα ή να τη θεωρούν φτωχή και ευάλωτη.

Το φαγοπότι ερχόταν στο αποκορύφωμα την Κυριακή της Κρεατινής όπου η νόστιμη κρεατόπιτα δεν έλειπε από την τάβλα κανενός σπιτιού. Τόσο την Κυριακή της Κρεατινής όσο και την επόμενη της Τυρινής υπήρχε η συνήθεια πολλοί συγγενείς να συγκεντρώνονται στο σπίτι κάποιου συγγενή για να αποκρέψουν όλοι μαζί.

Την Κυριακή της Τυρινής, όπως το λέει άλλωστε και η ίδια η λέξη, τα τραπέζια γέμιζαν με νοστιμότατες τυρόπιτες και κάθε άλλο είδος πίτας εκτός φυσικά από κρέας. Ήταν, άλλωστε, η Κυριακή της Τυρινής κι όλη η προηγούμενη εβδομάδα μια γεφυρωτική μετάβαση από την απόλυτη κρεοφαγία στην προσεχή μεγάλη νηστεία, γι' αυτό και η ίδια η εκκλησία ονόμασε την Κυριακή "Τυρινή".

Την παραμονή της Τυρινής, της μεγάλης Αποκριάς, το πρωί τα παιδιά του χωριού ξεχύνονταν στους μαχαλάδες για να μαζέψουν ξύλα για το άναμμα της φωτιάς, της Τζαμάλας όπως τη λέμε στο χωριό. Αυτό βέβαια γινόταν μετά το σχόλασμα της εκκλησίας, καθ' ότι Ψυχοσάββατο κι έτσι πολλές γυναίκες πήγαιναν κόλλυβα στην εκκλησία, τα οποία (όπως προαναφέρθηκε) διάβαζε ο παπάς και έτσι μνημόνευε τους τεθνεόντες που είχε η κάθε οικογένεια. Το κάθε σπίτι, λοιπόν, έδινε ανάλογα με την προμήθεια που είχε μια δυο αγκαλιές ξύλα με μεγάλη χαρά και ευχαρίστηση. Ωστόσο, δεν έλειπαν και οι τσιγκούνες και δύστροπες γυναίκες που αρνούνταν να δώσουν ξύλα. Σ' αυτές τα παιδιά απαγόρευαν να έρθουν το βράδυ της Τυρινής στη φωτιά. Αν, παρόλες τις προειδοποιήσεις οι γυναίκες αυτές εμφανιζόταν το βράδυ στη Τζαμάλα, κάποιο από τα μεγαλύτερα παιδιά τις γάνωνε στο πρόσωπο σε ένδειξη τιμωρίας.

 

Τα ξύλα που συγκεντρώνονταν από τα σπίτια του χωριού δεν έφταναν για τη Τζαμάλα, που έπρεπε να είναι πλούσια σε ξύλα και ψηλή. Γι' αυτό πήγαιναν στα πιο κοντινά δάση κι έκοβαν όσα χρειαζόταν ακόμη. Πρώτα - πρώτα έκοβαν τη ντρισλάκα, δηλαδή το τζαμαλόξυλο, ένα μεγάλο ίσιο ξύλο από σκλήθρο με πολλά τσατάλια (προεξοχές), το οποίο στηνόταν όρθιο στη μέση της πλατείας. Στα τσατάλια του κρεμούσαν άλλα ξύλα, κυρίως κέδρα, τα οποία όταν άναβαν, είχαν την ιδιότητα να βγάζουν έναν ιδιαίτερο ήχο που οι Καμνιώτες και άλλοι Ζαγορίσιοι το έλεγαν «πρατσάλισμα».

      Το τζαμαλόξυλο δε, σύμφωνα με μαρτυρία χωριανού μου, το έθιμο όριζε να το κόβει και να το φέρνει στην πλατεία του χωριού ο νέος, ο οποίος είχε παντρευτεί πιο πρόσφατα, ο φρεσκοπαντρεμένος. Για να στερεωθεί το τζαμαλόξυλο και να σταθεί όρθιο, έβαζαν γύρω του μεγάλα και χοντρά ξύλα και έτσι η τζαμάλα έπαιρνε περίπου το σχήμα κώνου.

Παράλληλα, όσοι επιθυμούσαν να μασκαρευτούν, επιδίδονταν σε μεγάλες ετοιμασίες, σχεδιασμούς και πρόβες. Έτσι λοιπόν, υστέρα από το βραδινό φαγητό της Τυρινής Απόκριας, το οποίο ήταν πλουσιοπάροχο, νέοι αλλά και ηλικιωμένοι συγκεντρώνονταν σε ορισμένα σπίτια του χωριού κι εκεί μασκαρεύονταν. Μετά από λίγη ώρα ο υπεύθυνος για το άναμμα της φωτιάς χτυπούσε την καμπάνα ειδοποιώντας έτσι τους χωριανούς ότι η τζαμάλα άναψε και όλα είναι έτοιμα για να ανάψει και το κέφι. Τότε μασκαρεμένοι και μη ξεκινούσαν για την πλατεία του χωριού. Οι άνδρες συνήθως έκαναν το γιατρό, τον παπά ή ντυνόταν με δέρματα από ζώα, ενώ οι γυναίκες εμφανίζονταν σαν νύφες, τσιγγάνες, αγκαστρωμένες, με σαρμανίτσες στα χέρια τους. Άλλοι πάλι έφταναν καβάλα ανάποδα στα γαϊδούρια, ενώ άλλοι ήταν μεταμφιεσμένοι τουρκόγυφτοι έχοντας μαζί τους παλιοκόσκινα και παλιοσίτες.

Μόλις μαζεύονταν όλοι στην πλατεία, τότε άνδρες και γυναίκες ξεκινούσαν το χορό και το τραγούδι χωρίς όργανα ένα χορό όμορφο, στρωτό, συγκαθιστό με τραγούδια σατιρικά κάπως τολμηρά στην έκφραση με αρκετή βωμολοχία, τα οποία δημιουργούσαν μια ατμόσφαιρα κεφιού και γλεντιού. Συνήθως ο πιο ηλικιωμένος μερακλής ξεκινούσε το χορό με τα αποκριάτικα τραγούδια, που παραθέτονται στην επόμενη ενότητα. Το περιεχόμενο των τραγουδιών που συλλέγησαν δεν παραπέμπει στο έθιμο της Αποκριάς. Ωστόσο, η παρουσία τους και η τοποθέτηση τους στον κύκλο τραγουδιών της Αποκριάς από τους ηλικιωμένους κατοίκους του Ανθρακίτη, δηλαδή από τους φορείς αυτών των τραγουδιών καθώς και ο ρόλος που επιτελούσαν αυτά, ένας ρόλος και μια σκοπιμότητα καθαρτήρια, ψυχαγωγική, εκτονωτική και κατά συνέπεια καθοριστική για τη ζωή τους, είναι τα πλέον σημαντικά στοιχεία αφού μας δίνουν τη λειτουργία που είχαν αυτά τα τραγούδια για την κοινότητα.

Το κέφι και το γλέντι γύρω από τη φωτιά κορυφωνόταν καθώς το κρασί έρρεε άφθονο. Περασμένα μεσάνυχτα, όταν οι φλόγες άρχιζαν να χαμηλώνουν και τα ξύλα να τελειώνουν, τέλειωνε και το γλέντι της Αποκριάς. Σύμφωνα όμως με το καθιερωμένο έθιμο κανείς δεν έφευγε από την πλατεία αν δεν γινόταν το χάψαρο.

 

Το χάψαρο είναι ένα παμπάλαιο έθιμο που γινόταν ως εξής: έδεναν σε μια κλωστή (μήκους 50-60 εκατοστών) ένα καλοβρασμένο αυγό και το άλλο άκρο της κλωστής το έδεναν σε μια βέργα, συνήθως στον "πιτρουιάρ" (ο πλάστης). Τότε αυτός που διηύθυνε το παιχνίδι κουνούσε τη βέργα μία προς τη μια πλευρά και μία προς την άλλη (πέρα - δώθε), δύο με τρεις φορές μπροστά από το ανοιχτό στόμα καθενός παρευρισκομένου που προσπαθούσε να το χάψει. Αυτό βέβαια ήταν δύσκολο να πραγματοποιηθεί αλλά η όλη διαδικασία προκαλούσε ευθυμία και ξεκαρδιστικά γέλια.

Το έθιμο του χάψαρου έχει την εξής εξήγηση: «Με το αυγό να κλείσει το στόμα μας, σ' όλη την περίοδο της σαρακοστής από τα αρτύσιμα φαγητά και με το αυγό να ανοίξει την Πασχαλιά που τελειώνει η νηστεία».

Έτσι ξημέρωνε η Καθαρά Δευτέρα. «Τη λένε καθαρή γιατί ο χριστιανός "καθαίρεται" ψυχικά και διατροφικά... Βγαίνει στο ύπαιθρο, ακριβώς για να τονίσει την έννοια του καθαρμού... ενώ οι νοικοκυρές καθαρίζουν (ξαρταίνουν) τα σκεύη της κουζίνας (και το σπίτι), για μια νέα περίοδο κατανυκτικής εγκράτειας. Ακόμα και το ψωμί της ημέρας ζυμώνεται νηστίσιμο». Το έθιμο της Καθαρής Δευτέρας είναι κι αυτό ειδωλολατρικό κι είναι ημέρα μεταβατική από την έξοδο και την περίοδο του Καρναβαλιού στην είσοδο και την έναρξη                                                       της Σαρακοστής.

Στον Ανθρακίτη, την Καθαρά Δευτέρα οι νοικοκυρές από το πρωί άλλη ασχολία δεν είχαν από το να καθαρίζουν με σχολαστικότητα όλα τα μαγειρικά σκεύη. Τα καθάριζαν με επιμέλεια γιατί πίστευαν ότι κι η μυρωδιά από τα λύπη μπορούσε να αρτύσει τα νηστίσιμα φαγητά της σαρακοστής, την οποία τηρούσαν με κάθε θρησκευτικό σεβασμό.

Περισσότερο νήστευαν οι γεροντότεροι και οι γυναίκες. Μάλιστα πολλές από αυτές και κυρίως γριές κρατούσαν "τριήμερο", δηλαδή αυστηρή νηστεία κατά τις τρεις πρώτες ημέρες της σαρακοστής ξεκινώντας από την Καθαρή Δευτέρα. Το μόνο που έτρωγαν ήταν το αντίδωρο από τον παπά, έναν καφέ και λίγο ψωμί βουτηγμένο στο κρασί. Κάποιες φορές έτρωγαν και χουσάφια (μήλα, κεράσια, σύκα, γκόρτσα και σούρβα λιασμένα και βρασμένα όλα μαζί) ή κρασοστάφυλα (σταφύλια με μικρή ρόγα τα οποία αρχικά έλιαζαν και μετά τα έβαζαν σε βαρέλι με κρασί για να διατηρηθεί η ρόγα τους χωρίς να σπάσει).

Την Καθαρή Δευτέρα, που η μέρα είναι καθαρή, έπρεπε και οι άνθρωποι να είναι καθαροί στη σκέψη, την καρδιά ακόμα και τα λόγια τους. Δεν επιτρεπόταν να "αναβάνουν", δηλαδή να αναφέρουν το όνομα κανενός βλαβερού ζώου όπως ο λύκος, η αλεπού, το φίδι, το ποντίκι, το γεράκι κι άλλα.

Έτσι περνούσαν τις Αποκριές στην Καμνιά τα παλιότερα χρόνια, με φαγοπότι, γλέντι, χαρές και γέλια, κάτι το οποίο σήμερα έχει εκλείψει. Τα ήθη και τα έθιμα, οι προλήψεις και οι δοξασίες ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την καθημερινή ζωή των απλών και αγαθών ανθρώπων. Είχαν άμεση σχέση και συνάφεια με τις σκληρές συνθήκες εργασίας και διαβίωσης, τον κοινό τρόπο ψυχαγωγίας, τις κοινές εκδηλώσεις κάθε είδους, τη δίψα και την αγάπη για διασκέδαση και καθώς οι άνθρωποι χαρακτηριζόταν από απλότητα και καλοσύνη, η κάθε είδους εκδήλωση συντελούσε στην ακόμη πιο στενή ψυχική ενότητα και επικοινωνία όλων αυτών που ζούσαν στη μικρή κοινωνία του χωριού.

Σήμερα, όλα είναι τόσο διαφορετικά. Τα χρόνια άλλαξαν, οι άνθρωποι έφυγαν από το χωριό, οι παλιότεροι σιγά-σιγά χάνονται. Τα έθιμα της Αποκριάς δεν αναβιώνουν από τους χωριανούς αφού πλέον έχουν χάσει την ετυμολογική τους σημασία. Ακόμη κι αν κάποιες φορές ανάψει η τζαμάλα, τίποτα δε θυμίζει τις περιγραφές και διηγήσεις των παππούδων μας. Η διασκέδαση παίρνει άλλες διαστάσεις. Άλλωστε, ο πολιτισμός και η τεχνολογία έχουν εισχωρήσει παντού. Τα τραγούδια δεν ακούγονται από τα στόματα των ίδιων των χωριανών, ούτε καν από τους οργανοπαίχτες. Τα κασετόφωνα έχουν πάρει τη θέση τους με αποτέλεσμα να λησμονιούνται χρόνο με το χρόνο, όλο και περισσότερο τα αυθεντικά αποκριάτικα τραγούδια που τραγουδιόνταν τόσο στον Ανθρακίτη όσο και σε ολόκληρο το Ζαγόρι. Εξάλλου, οι μερακλήδες που αναλάμβαναν την αναβίωση των εθίμων αν δεν έχουν εκλείψει, σίγουρα έχουν μειωθεί.

Τελειώνει πλέον και η περίοδος των εορτών.

Με τη χθεσινή τελετή του αγιασμού των υδάτων τελειώνει για όλους μας η περίοδος των εορτών και θα μας απασχολούν πλέον αποκλειστικά τα προβλήματα της σκληρής καθημερινότητας.

 Σε όλη τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου, αυτό που έδωσε μία ξεχωριστή πινελιά στην νυχτερινή όψη του χωριού μας ήταν και ο Χριστουγεννιάτικος στολισμός της ταβέρνας με την επωνυμία "Οι Καταρράκτες" της Έφης Παπανικολάου, που βρίσκεται στη μικρή μας πλατεία. Οπωσδήποτε ήταν  σημαντικό τόσο για τους επισκέπτες του χωριού αλλά περισσότερο για τους λιγοστούς κατοίκους του, να αντικρύζουν αυτές τις ημέρες μία εικόνα τελείως διαφορετική από αυτή που αντικρύζουν κατά τη διάρκεια όλου του υπόλοιπου χρόνου.

Από αύριο όμως, τόσο η Έφη όσο κι εμείς οι υπόλοιποι, θα πρέπει να μαζέψουμε τα Χριστουγεννιάτικα στολίδια μας, να τα βάλουμε στις αποθήκες μέχρι του χρόνου και να επανέλθουμε όπως είπαμε στη σκληρή καθημερινότητα. 

Να ευχηθούμε λοιπόν να είμαστε όλοι μας καλά, να έχουμε υγεία και να ξαναστολίσουμε με το καλό τα σπίτια μας και τα καταστήμα τον επόμενο Δεκέμβριο, για να γιορτάσουμε τα Χριστούγεννα του 2011.

ΤΑ ΦΩΤΑ ΤΩΝ ΣΑΡΑΚΑΤΣΙΑΝΑΙΩΝ.

Την Παραμονή των Φώτων δεν αρταίνονταν κανένας Σαρακατσάνος για να είναι καθαροί και να φωτιστούν. Ανήμερα τα Φώτα οι γυναίκες πήγαιναν στην Εκκλησία και έπαιρναν αγιασμένο νερό. Όταν γύρναγαν με το νερό ράντιζαν πρώτα με ένα κλαράκι το κονάκι και τους ανθρώπους. Μετά πήγαιναν και ράντιζαν τα μαντριά και το βράδυ που γύριζαν τα πρόβατα πήγαιναν και ράντιζαν και τα κοπάδια. Άφηναν και λίγο αγιασμένο νερό σε ένα μπουκαλάκι και το έβαζαν στο εικόνισμα «Για το καλό». Οι γυναίκες, τα Φώτα, έπαιρναν τα εικονίσματα από το καλύβι και τα πήγαιναν στο ποτάμι ή την βρύση, όπου ήταν καθαρό και τρεχούμενο το νερό για να τα πλύνουν .Εκεί έριχναν στο τρεχούμενο νερό και τα κλαράκια που είχαν τοποθετήσει σαν σύμβολα στην Μπουκβάλα της Πρωτοχρονιάς.

Τα Φώτα οι γυναίκες συνήθιζαν να κάνουν ¨Στριφτόπ’τα¨. Η Στριφτόπ’τα γίνεται με ζυμάρι που το ανοίγουν με τα χέρια, το στρίβουν όταν το στρώνουν στο ταψί και για γέμιση προσθέτουν τυρί και βούτυρο. Κατά την διάρκεια των εορτών πέρα από τις καθιερωμένες επισκέψεις για τις ευχές ,γίνονταν και επισκέψεις σ’ αυτούς που γιόρταζαν την ονομαστική τους γιορτή ¨Χριστάδες¨ ¨Βασιλάδες¨ κλπ, όπου οι εορτάζοντες είχαν προετοιμάσει τα ¨κουρμπάνια¨, τάματα δηλαδή για την γιορτή τους. Συνήθως τα κουρμπάνια ήταν αρνί στη γάστρα ή στο κακάβι (τέντζερη). Εκεί τρώγοντας και πίνοντας έρχονταν στο κέφι και το έριχναν στο τραγούδι. Χαρακτηριστικό σε τέτοιες γιορτές είναι το παρακάτω τραγούδι :

¨Απόψε στο σπιτάκι μου είχα χαρά μεγάλη

τον Άγγελο μου γιόρταζα και το θεό δοξάζω

και την κυρά την Παναγιά πολύ την προσκυνάω

να μου χαρίσει τα κλειδιά, κλειδιά του παραδείσου¨.

 

ΠΗΓΗ: Το άρθρο είναι του Γιάννη Πιστόλα και το διαβάσαμε στο: sarakatsianoi.blogspot.com

Τα κάλαντα των Θεοφανείων!

Σήμερα είν΄τα Φώτα κι ο φωτισμός
κι η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό
κάθεται η κυρά μας η Παναγιά
Όργανο βαστάει κερί κρατεί
και τον Αϊ Γιάννη παρακαλεί
Αϊ Γιάννη αφέντη και Βαπτιστή
βάφτισε και μένα Θεού παιδί
ν΄ανεβώ επάνω στον ουρανό
να μαζέψω ρόδα και λιβανό.

Κάα λη μέρα κάα λη μέρα
καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά
Κάα λη μέρα κάα λη μέρα
καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά.

Η λέξη της εβδομάδας: Καλικάντζαρος.

Μία από τις πιο γνωστές λαϊκές δοξασίες είναι αυτή των καλικαντζάρων. Σ' ολόκληρη την Ελλάδα, από τα Χριστούγεννα έως την παραμονή των Φώτων, υπήρχε ο θρύλος των Καλικαντζάρων. Κατά τη λαϊκή φαντασία, είναι «μαυριδεροί με κόκκινα μάτια, με τρίχινα πόδια, με χέρια σαν της μαϊμούς κι έχουν όλο το κορμί τους τριχωτό. Μπαίνουν στα σπίτια και τρώνε τις τηγανίτες και τα γλυκά».24grammata.com Υπάρχουν πολλές εκδοχές για την ετυμολογική εξήγηση της λέξης καλικάντζαρος. Οι πιο γνωστές απ αυτές είναι:

α) από το καλός + κάνθαρος (: το σκαθάρι, scarabaeus pilularius) > καλικάνθαρος (με αυτή την άποψη συμφωνούν οι περισσότεροι: Κοραής, Κουκουλές, Μπούντουρας Boll).

β) Ο Ν. Πολίτης μεταφέρει την λαϊκή εκδοχή ότι οι Καλικάντζαροι είναι βρικόλακες Ατσιγγάνων: (Κάλι +Γάντζαροι)

γ) από τη λατινική λέξη caligatus > καλίγατος

δ) από το “καλός + κένταυρος”, κατά τον Lawson

ε) από το “λύκος + κάνθαρος” ή από το “καλός + τσαγγίον” ή από το “καρκάντζι” (: ο τσουρουφλισμένος)

Γιώργος Δαμιανός

 Για περισσότερα στο: 24grammata.com

Καλή Χρονιά!

Σε όλες τις φίλες και τους φίλους της σελίδας, εύχομαι μέσα από την καρδιά μου η καινούργια χρονιά να φέρει υγεία, αγάπη, χαρά  και ευτυχία στον καθένα ξεχωριστά αλλά και στις οικογένειές σας γενικά.  Ας είναι μία χρονιά δημιουργική και γεμάτη επιτυχίες για όλους μας!  

Πέρα όμως από τις προηγούμενες ευχές, που είναι οι συνηθισμένες για κάθε νέα χρονιά, φέτος δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε και  μία ακόμη. Το "Καλό κουράγιο Έλληνες", που μας ευχήθηκε από την προηγούμενη χρονιά ο Ευρωπαίος Επίτροπος κ. Όλι Ρεν κι αυτό γιατί ασφαλώς θα μας χρειασθεί αρκετό κουράγιο, για ν' αντεπεξέλθουμε στις δυσκολίες που μας περιμένουν το 2011!!

Μπορείτε ν' αφήσετε κι εσείς τις ευχές σας υπό μορφή σχολίου στην παρούσα ανάρτηση.

Σας ευχαριστώ, όλες και όλους, που συνταξιδεύετε μαζί μου στο Ηλιοχώρι και στο Ζαγόρι γενικότερα και σας εύχομαι και πάλι Χρόνια Πολλά και Καλή Χρονιά!!!

Αη Βασίλης!

Αν πιστεύεται στον Άη Βασίλη, μην ξεχάσετε να σβήσετε το τζάκι, για να μπορέσει να μπει και να αφήσει τα δώρα στις πολύχρωμες κάλτσες σας. 





ΠΗΓΗ: http://vradeto1340.blogspot.com/

Κάλαντα Πρωτοχρονιάς!

Καλημέρα σας. Παραμονή πρωτοχρονιάς σήμερα και τα μικρά παιδιά έχουν βγει από το πρωί στους δρόμους να πούνε τα κάλαντα. Μαζί λοιπόν με τα παιδιά, αποφασίσαμε να σας τα πούμε κι εμείς με την ευχή, ο καινούργιος χρόνος να είναι καλύτερος από αυτόν που φεύγει σήμερα. Λίγο δύσκολο βέβαια το βλέπω αλλά, όπως λένε, η ελπίδα πεθαίνει τελευταία.